विशाल दुई छिमेकीका बीचमा अवस्थित नेपाल लामो समयदेखि राजनीतिक अस्थिरता र सङ्क्रमणको चपेटामा रहेको छ । सन् २००८ मा राजतन्त्रबाट सङ्घीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्रमा भएको सङ्क्रमणले एउटा महत्वपूर्ण कोसेढुङ्गाको रूपमा चिह्न लगायो, तर नेपाल राजनीतिक अस्थिरता र सुशासनका चुनौतीसँग जुधिरहेको छ ।
नेपालको राजनीतिक परिदृश्य वरपरका बहसमध्ये शासन प्रणालीको बहस केन्द्रमा रहन्छ । यस आलेखले नेपालमा राजनीतिक स्थायित्वका लागि प्रत्यक्ष निर्वाचित राष्ट्रपतीय प्रणाली अपनाउँदा उपयुक्त हुने भन्ने विषयको पक्षमा तर्क र तथ्य प्रस्तुत गर्ने जमर्को गर्दछ । साथै नेपाल जस्तो अद्वितीय सामाजिक–राजनीतिक सन्दर्भमा यसका सम्भावित फाइदा र प्रभावहरूका बारेमा बहसका लागि आह्वान पनि गर्दछ ।
विरासत
नेपालको राजनीतिक स्थायित्वको खोजलाई बुझ्नको लागि यसको ऐतिहासिक पृष्ठभूमिमा अध्ययन गर्न आवश्यक छ । एक दशक लामो माओवादी विद्रोहपछि सन् २००८ मा राजतन्त्रको अन्त्य नभएसम्म नेपाल शताब्दीयौंसम्म शाहवंश अन्तर्गत राजतन्त्रको शासन थियो ।
राजतन्त्रको अन्त्यसँगै सङ्घीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्रमा सङ्क्रमण हुनु एउटा महत्वपूर्ण प्रस्थानविन्दु थियो, तर पनि स्थिर शासनतर्फको यात्राका चुनौतीको सामना नेपालले गरिरहेको छ । नेपालले बारम्बार सरकार परिवर्तन, गठबन्धन राजनीति र विभिन्न गुटबीचको सत्ता संघर्ष, देशको प्रगति र विकासमा बाधा पुर्याएको अनुभव गरेको छ ।
वर्तमान राजनीति
नेपालको वर्तमान राजनीतिक परिदृश्य सुधारिएको संसदीय प्रणाली हो जसमा राष्ट्रपतिले राज्यको औपचारिक प्रमुख र सरकारको प्रमुखको रूपमा प्रधानमन्त्री रहन्छन् । प्रधानमन्त्री संसद्द्वारा चुनिन्छन् र कार्यकारी अधिकारहरू प्रयोग गर्दछन् । जबकि राष्ट्रपतिको भूमिका धेरै हदसम्म औपचारिक हुन्छ । सैद्धान्तिक रूपमा लोकतान्त्रिक भए पनि यो व्यवस्थाले नेपालमा अपेक्षित राजनीतिक स्थिरता र प्रभावकारी शासन व्यवस्था सुनिश्चित गर्न सकेको छैन ।
